2006 ning Febuary (5) shani UK kaw galaw ai rawt malam ning htoi hta myu sha lam, Myen n re ai amyu baw sang ni a mung masa lam ni hpe bawng ban ai lam galaw lai wa sai. Dai wanglu wang lang bawng ban, san htai ai lam ni hpe lawu de na ga baw mali hpe madung tawn let bawng ban nhtawm, bawngban ginchyum dat la lu ga ai.

Bawngban ai ga baw ni

1. Gap hkat jahkring ai lam (Ceasefire)
2. NC hte seng ai lam (National Convention)
3. Myu sha kata na uhpung uhpawng ni (Civil Society)
4. Ma htai tam ai lam (Solution)

1.Gap hkat jahkring ai lam (Ceasefire)
Anhte a gap hkat jahkring ai lam ngu ai gaw simsa lam galaw ai ngu ai (peace making) a shawng ningnan na lahkam sha re lam, Simsa lam gaw gap ai ngu ai (peace building) ngu ai lachyum de n yawng nga ai lam. Dai re ai majaw gap hkat jahkring ai ngu ai hpe anhte mungdan simsa sai ngu lachyum shaw la n mai nga ai.Myu sha baw sang ni yawng hpe yu dat yang gap hkat jahkring da ai a majaw akyu pru ai lam hta akyu yawm ai lam gaw grau law htam nga ai.

Akyu yawm ai lam ni gaw;
(a) Mang hkang ni hpe mung masa lai ladat hte bawng ban hparan ai mahkrun ni hta rawt jat wa ai kumla ni n mu lu ai (no political improvement).

(b) Hkritung shinggyim ahkaw ahkang ni hpe dip rip hkrum nga ding yang naw rai nga ai (human right abuse),

(c) Nhprang sut rai ni hpe ladu lai shaw sha ai majaw, makau grup yin hten za ma ai ,shingra tara galai shai wa ai lam ni gaw grau na du wa ai(continue problems of natural resources and environment issues)

(d) Sut masa lam hta mung, mung masha ni matsan ding yang rai nga nna, mung masha ni a shang gumhpraw tsa dang 80% daram gaw malu masha hta sha jai lang kau ra ai majaw, kaga jai lang ra ai ni hta kata nga ai, gashadawn ,hpaji tam lam,hkam kaja lam ni hta jai lang ra ai ja gumhpraw kata ai a n’hkan e jawng ma ni jawng kaw hpaji tang n du shi yang pru mat ai, asak re n hpring ai ma ni kanbau bungli a majaw bungli galaw sha ra mat ai, amyu shayi ni madu hkum hkrang dut sha ai bungli ni de yawng mat wa ai lam ni hpe mu lu nga ai.(no economic growth and lowest living standard)

(e) Mung shawa hkam ja lam gaw grit nem dik kaw rai nga ai (poor health care)ga shadawn, myen n re ai myu sha baw sang ma kaji ni 30% hkum sai n grung ai.

(f) Myu sha ning baw hte u hpung u hpawng a ningbaw ni hta ting gyang akyu ara tam ai law nna, ting gyen akyu ara n hkang e, u hpung uhpawng shada shing jawng ai lam ni law wa nhtawm myu sha ni a akyu ara hpe shing du tawn wa let, mungdan lawt lu lam magam hta gawng kya wa ai, uhpung hka garan ai manghkang ni byin wa ai (increase in competition ,corruptions and groups splitting ).

(g) Simsa lam re n la yang Myen hpyen hte gap hkat lai wa ai ginra (constant areas) ni hta Myen hpyen dap wa daw tsa dup jung bawng wa ai. Myen hpyen dap daw wa daw tsa dap jung sa wa ai majaw, mare ni hpe htawt shangun ai lam ni, mare masha ni hpe yem sha ai lam ni, tinang hting hput hting ra lamu ga hte hkau hting hkau na zing la kau hkrum ai lam ni gru law htam wa ai hpe mu lu ga ai(Internal displacement, force labour and land confiscation)

Akyu pru ai lam
(a) Kaga amyu baw sang ni hta, gap hkat jahkring da ai majaw, majan hta hkrat si hkrum ai lam n nga ai daram re (decrease in number of casualties or death due to battle or fighting). Raitim, anhte myu sha ni hta KIO/KIA hpyen la ni hpe matut gap sat ai lam hkrum nga ding yang rai nga ai. Ga shadawn: Si Sa Pa hte 2006 January shata (2)hta Dap Ba(4) ginra Nammati mare kaw byin lai wa ai mang hkang ni gaw dan dan leng leng mu lu nga sai re.

(b) Mon the Pa-O myu sha ni gaw tinang ga hte laili laika hpe sum ra gaw sharawt da lu ai lam nga ai (language and literature). Raitim,anhte Jinghpaw Wunpawng mung dan ginra hta gaw dai zawn lak lai nna, laili laika hte htung hking ni hta rawt jat kalu kaba wa ai hpe n mu lu ai hta n ga ,galaw sa wa na masing masa ni hpe mung n mu lu ga ai. Myen ni a htung lailen hte Bukda makam ni hpe chyawm gaw, rawt malan hpung ni up hkang ai shing wan kata de du hkra maden jat wa ai ni hpe sha mu lu nga ga ai re.

Gin chyum hku nna gaw, gap hkat jahkring ai a n hkan e kaga amyu baw sang ni hta akyu n kau pru tim Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni a matu akyu rawng ai lam hpa mung n-nga ai hpe mu mada lu ai.

2. National Convention hte seng ai lam

NC kaw Cease-fire la tawn ai uhpung ni a shadawn madang (status) gaw, madu hte seng ang ai, mungdaw a malai tai ,tsun shaga ai uhpung ni hku masat n hkrum ai hpe gaw Myen shi laika ni hta dan dan leng leng mu lu nga ai, lak san ginra 1, 2 hte 5 ngu special region a dat kasa ni hku sha masat hkrum ma ai . Madu a mungdaw a matu malai tai ai dat kasa ni hku,n tsun shaga lu ai rai yang gaw ,NC kaw sa ai hpa lachyum n rawng nga ai.

Gap hkat jahkring da ai u hpung u hpawng 13 a ra sharawng lam hpe Myen asuya hpang de tang shawng da ai gaw,Myen n re ai amyu sha baw sang ni a myit hkrum kumla hpe madun ai mung rai,Myen n re ai amyu baw sang ni a ra sharawng ai lam ni gaw maren rai nga ai hpe madun dan ai lam langai rai nga ai.Ndai hpung ni hpe, myen hpyen ni a ning mu hta third force langai hku mu mada shangun ai gaw NC de sa ai akyu rai nga ai.

Raitim, Myen asuya hku nna dai tang shawn ai lam hpe hpa ahkyak shatai ai lam n nga ai hpe sak se madun nga ai hpe mu lu ai majaw NC de matut sa ai gaw hpa lachyum n pru nga ai.

Dai majaw Mon amyu sha ni gaw NC sa ai hpa akyu n pru ai hpe mu mada ai hte gap hkat jahkring da ai hpe n jahten mayu ai majaw observer hku sha shang lawm mat ai hpe mu lu ai. Anhte myu sha ni mung dai hpe kasi la mai nga ai.

Ginchyum: 2004 ning na Myen n re ai amyu baw sang u hpung u hpawng 13 a, ra sharawng lam hpe ahkyak la bawng ban ai lam n nga ai n dai NC de matut shang lawm madi shadaw nga ai gaw, aten shama, lachyum n pru nga ai.

3. Myu sha kata na uhpung uhpawng ni (Civil Society)

* Gap hkat lam jahkring dat ai ai a majaw,amyu uhpung kata hta,bawng ring lam ni hta hpang hkrat nga ai amyu sai daw sai chyen ni hpe pawn sharawt ai uhpung uhpawng law law hpe prut pru wa na matu shara (special space) langai gaw pru wa nga ai. Dai zawn uhpung law law pru wa ai rai yang dai uhpung ni kaw nna,mung masha ni hpe machye machyang hpaw ya lu na lam ni hta na chying wa ahkyek ai bungli ni hpe galaw lu na re. Dai majaw anhte a uhpung kata hta dai zawn re hpung ni law law pru wa hkra mahkrun tam ra na re, anhte a uhpung ni a machye galai shai ai lam ni byin shangun ai ni hpe sharawt lu na matu gaw tinang buga ginra amyu sharawt hpung law law hpaw ning htan da ra ai lam( local NGO). Dai majaw gap hkat jahkring da ai u hpung u hpawng ni hku nna dai zawng re buga sharawt hpung ni hpe n gun jaw, karum shing tau ai lam galaw ra na re hpe mu mada ai.

* Mung shawa a ra rawng ai lam hpe ning baw ning la ni madat mara ai hte, ading tawk chye na nna ta tut magum bungli galaw sa wa ra nga ai.

* Dai zawn re uhpung uhpawng ni kaw hpang nna, democracy ladat ni hpe galaw sa hpang wa n’htawm kaji ai madang kaw nna, kaba dik ai madang de du hkra democracy ladat hpe gat hkai hpang wa ai lam ni gaw, anhte amyu sha ni a shawng lam tsawm htap wa ai lam ni rai na re.

4. Mang hkang hparang mahtai tam ai lam (Solution)

Myen mungdan hta byin nga ai mang hkang ni gaw, Democracy hte Human Rights n nga ai majaw sha n ga, myen n re ai amyu baw sang ni a madu gam maka madu daw dan lu ai(self determination ) n nga ai majaw rai nga ai hpe mu lu nga ga ai. Dai re majaw, Democracy lu nna sha mung anhte WP ni a gam maka tsawm htap wa na n rai ,anhte a gam maka anhte hparan daw dan lu ai ahkaw ahkang ni hpe mung ya kaw nna, tau hkrau shajin da ra na lam ni hpe, mu lu ai.

Dai lam ni hta, Myen mung dan a ,mang hkang hpe hparan na matu gaw, Daw Aung San Su Kyi woi awn ai democracy hpung ni maga mi, Myen hpyen ni maga mi, anhte myen n re ai amyu baw sang ni maga mi, man hkrum jahta bawng ban hparan ra na hpe UNGA kaw na ,mahtai shaw da ya chyalu rai nga ai. Dai ‘tripartite dialogue’ gaw madung mahtai langai rai nga ai hpe mu mada ga ai. International community law law mung,myen n re ai,amyu baw sang ni mung ahkyek dik ai dialogue partner re ai lam hpe,grai chye wa nga sai hpe yawng chye nga chyalu rai nga sai.

Jinghpaw Wunpawng myu sha lak nak lang u hpung ni hte mung masa u hpung u hpawng yawng mung masa pangdung langai hpe jahkrat nna shamu shamawt ai lam gaw,shawng ning pawt na, mung masa rawt jat lam a lahkam nan rai nga ai. Uhpung u hpawng law ai raitim shada ka-up shing jawng, nang shoi nang sha n-nga, myu sha lam hta kahkyin gum din ai lam nga ra ai. Kaga amyu sha ni hte mung masa shaga ai shaloi mahku n sen langai sha shapru na ahkyak nga ai.

ASEAN mung dan ni hpe mung anhte kaw nna,dialogue galaw na matu shadut ai lam ni mung , Myen mung a mung masa rawt jat wa na hta ahkyek langai rai nga ai hpe mu mada ga ai.

US zawn re ai mung dan kaba ni hku nna lak nak hte manghkang hparan lawm ai lam, sut masa pat shing dan ai lam ni hta sha gaw ya byin nga ai mang hkang ni hpe n lu hparang ya nga sai.

Lahta na lam ni gaw KNO –UK hku nna woi awn ai 45 ning hpring 46 lang na rawt malan n htoi hta du sa ai Jinghpaw Wunpawng myu sha ni ga san ga htai ai lam galaw let bawng ban mat wa ai lam ni rai nga ai.


05/02/2006