Dai ni na aten hta anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni a kata kaw e amyu sha ni a gawng malai lang ai ga si hpe lang mayu ai lam shada da shai nga ai hpe mu lu nga ai. Dai majaw anhte amyu sha ni gaw atsawm sha myit yu bawng ban ra ai num daw langai mi kaw hkrak shad u nga sai.

Anhte amyu baw sang kata kaw lang mayu ai ga si ni gaw;

(1)    JINGHPAW AMYU
(2)    PAWNG YAWNG AMYU
(3)    WUNPAWNG AMYU
(4)    KACHIN AMYU
(5)    JINGHPAW WUNPANWG AMYU

ngu ai ga si ni rai nga ai hpe mu lu nga ai. Ndai ga si ni hpe anhte atsawm sha myit yu nna, kaja wa lachyum rawng ai, kaja wa lang ra ai, lang ang ai ga kanu hpe madaw shagrin lang ra nga sai.

Ndai ga si ni a lachyum hte lang wa ai lam hpe anhte bai sawn yu sumru yu sumru yu ra nga sai. Lai wa sai aten hta ndai ga si ga ngau ni gaw gara kaw na pru wa ai, gara aten hta lang lai wa sai, hpa majaw lang wa ai, kaning re ai lachyum shingkang hpe manaw dat ai ai ngu ai hpe myit yu ra nga ai. Majoi kam ai hku lai hkrai lai, marai langai hte langai a myit machyu ra sharawng ai hku sha galaw hkan sa ai hku nrai mai nga ai. Ngang kang ai labau masa hte e pep rai wa nna, kaja wa nan lang gring ai, lachyum rawng dik ai, gasi ga ngau hpe sha anhte kata lang ra nga ai. Lahta de na anhte amyu ni lang mayu ai gasi ga ngau (5) hpe langai hpang langai myit sumru yu ga nga yang,

(1)JINGHPAW AMYU

Ndai gasi hpe yu dat ga nga yang lai mat wa sai shaning law law kaw nna, anhte amyu ni a kata kaw shada da tsun shaga ai shaloi amyu sha yawng a gawng malai matut mahkai lang wa nga sai hpe mu lu nga ai. Ga shadawn: moi shawng de gaw, shing gyim masha langai tinang maga sa wa ai shaloi, Jinghpaw langai sa wa ra ai, shing nrai dumhpaw langai sa wa ra ai nga nna lang nga ai hpe mu lu nga ai. Bai nna ENGLISH amyu ni garai ndu ai shaloi hta mung anhte amyu ni shada da kanawn mazum ai lam shagu hta MARU, LASHI, AZI, NUNG, RAWANG, LISU, JINGHPAW yawng lawm ai hpe masha kaga amyu ni hte matut mahkai tsun shaga ai shaloi gaw anhte JINGHPAW NI NGA NNA SHE TSUN SHAGA NGA AI HPE MU LU NGA AI. Dai majaw mung ENGLISH mung maden hpyen ni anhte mungdan de shang wa ai shaloi mung ndai amyu ni gaw amyu baw sang langai hku nna rau sha jawm gasat ai hpe labau hta mu lu nga ai. MOGAWNG mare hpe makawp maga ai shaloi hte bai lu la hkra gasat ai aten ni hta gaw SAM amyu ni pyi gaw JINGHPAW amyu ni hte rau amyu lakung langai hku nna rau  jawm gasat ai hpe mu lu nga ai. Bai nna ENGLISH prat shaloi Jinghpaw hpyen dap ngu nna hpaw ai kata kaw e anhte amyu sha ni gaw shada da garan ginghka ai lam nnga ai sha amyu lakung kaba langai hku myit hkrum mang rum ai hte langai sha rau jawm nga ai hpe hkrak mu lu nga ai. Ndai gasi n pu e myit shai ai lam nnga ai. Bai nna MAKAM MASHAM lam hta rai tim, myit shai ai lam nnga lu ai. ENGLISH prat hta asuya rung shagu hta mung ndai amyu lakung yawng hpe hkyawm nna JINGHPAW ni ngu tsun lang nga ai. Mungkan majan kaba(2) hta mung Jinghpaw hkpyen dap ngu ai shing teng amying kata kaw rau sha rai nga ai JINGHPAW MUNGDAN, MUNG DAW la ai shaloi mung myitmang langai hte myit hkrum nna JINGHPAW mung daw ngu dai daw la ai rai sai. Dai hte maren INDIA mung kaw nga ai anhte amyu ni mung Jinghpaw (SINGPHO) ngu nna ngang kang ai hku lang nga ma ai. MIWA mung kaw nga ai anhte amyu ni mung JINGHPAWSU ngu ai shing teng amying kata kaw ngang kang ai hku rawng nga nga sai.

(2)PAWNG YAWNG AMYU

Anhte amyu baw sang n lang hte a kata kaw e PAWNG YAWNG ngu ai ga hpe lang wa ai gaw ginru ginsa labau hku nna lang wa ai ga kanu langai rai nga ai. Anhte amyu ni a labau hpe yu dat yang PAWNG YAWNG amyu lakung hku nna yu hkrat wa ai hpe mu lu nga ai majaw anhte amyu lakung ni yawng gaw PAWNG YAWNG amyu nga nna tsun lang nga ai hku rai nga nga ai. Raitim amyu lakung n kau na masha n kau mi gaw anhte gaw PAWNG YAWNG lakung hta n lawm ga ai nga ai ni mung nga nga ai. PAWNG YAWNG amyu lakung hpe yu dat yang ram ram wa kaba nga ai hpe bai mu lu nga ai. PAWNG YAWNG lakung hta num dawn masum hku garan wa ai hpe mu lu nga ai.
1.    PAWNG YAWNG RUMJA YAW
2.    PAWNG YAWNG RUM MAI YAW
3.    PAWNG YAWNG MUNG DANG YAW

 ngu nna KAJI num dawn masum lang matut yu hkrat wa ai rai nga ai. Anhte amyu lakung ni gaw PAWNG YAWNG RUM MAI YAW hte PAWNG YAWNG MUNG DANG YAW a lakung kaw nna ep ep rai matut yu hkrat wa ai ni rai nga ga ai. Ndai zawn KAJI KAWA ni a mying hpe la kap nna SHAPAWNG YAWNG amyu ni nga shamying lang wa ai rai nga ai.  

(3) WUNPAWNG AMYU

Wunpawng ngu ai mying hpe anhte Jinghpaw mungdan kata kaw shawa masha ni hku  nna shawng ning nan lang hpang wa a gaw 1949 ning mung shawa zup hpawng hta mung shawa yawng shang lawm kum din lu ai mung masa hpung hta shawng lang hpang wa ai lam chye lu ai. Dai aten hta Sama Duwa Sin Wa Nawng woi awn ai Jinghpaw Kung Hpan Hpung hte Duwa Wabaw Zau Rip woi awn ai Pawng Yawng Ram Rawt Hpung nga nna mung masa hpung lahkawng nga nga ai hpe uhpung yawng hte mung shawa yawng shang lawm kumdin lu na matu JINGHPAW WUNPAWNG HPUNG (KACHIN NATIONAL CONGRESS) ngu nna lang hpang wa ai hku rai nga ai. Dai zawn lang hpang wa ai gasi hpe Jinghpaw amyu ni a kata kaw hpang e gaw mung masa hpung ni, makam masham hpung ni, kaga htung hking hpung ni law law gaw matut lang wa ai hku rai nga ai. Dai zawn lang wa nna ladaw loi mi na wa ai shaloi, JINGHPAW ngu ai hpe tawn da nna WUNPAWNG ngu ai gasi hpe sha shaw la lang wa ai hpe mu lu nga sai. WUNPAWNG ngu ai JINGHPAW ga a lachyum hpe atsawm sha myit yu ga nga yang WUNPAWNG ngu ai gaw (CHYAWM AI)(HKAWM KUMDIN SHABAWN AI)(PAWNG DUNG HKA ANG KAW TAJU JUNG AI) hkawm shing gyin ai hpe ngu mayu ai lam lachyum pru nga ai. Dai majaw mung Jinghpaw ga hku nna (UNO) hpe MUNGKAN WUNPAWNG HPUNG ngu nna shingteng amying jaw nga ai. Mungkan mungdan law law hpe shing gyin chyawm shabawn da ai U HPUNG hpe tsun mayu ai hku rai nga ai.

(4) KACHIN AMYU

Kachin ngu ai gasi gaw JINGHPAW labau hku nna mung, JINGHPAW amyu kata lakung shagu hta mung lachyum rawng ai hku lang wa jailang ai lam nnga ai. Kachin ngu ai gasi hpe ya du hkra kaning ngu ai lachyum hpe tsun mayu ai ngu ai hpe kadai mung atsawm n chye ma ai. Kachin ngu ai gasi hpe lai mat wa sai shaning hkying mi ram hta e myen ni hku nna shalat shamying ai lam re nga nna labau laika n kaumi hta mu lu nga ai. (KACHIN TRIBES OF BURMA) ngu ai laika hta moi shawng de MIWA amyu hku nna “Ye-Jen” ngu shamying ai gasi hpe matut manoi sha chyaw lang wa ai shaloi, SAM ni hku nna “SAT” ngu nna masha amyu ni hpe tsun wa ai rai yang, MYEN ni hku nna “SAT” a malai “KA” nga nna galai kau ai majaw rai ang ai nga nna kada ai hpe mu lu nga ai. “Ye-Jin=Kachin=wild men= masha shazai = mi n hpaw shi ai bum nam masha” ngu mayu ai lachyum rai nga ai. Dai zawn masha amyu ni shamying da ai gasi hpe ENGLISH ni bai matut lang wa ai. ENGLISH ni lang wa sai re majaw kaga amyu masha ni mung anhte amyu ni hpe KACHIN ni nga nna bai shamying matut tsun shaga lang wa ai hku rai nga ai. Ndai zawn gasi ndai hpe lang wa ai na wa yang tinang amyu ni nan mung tinang a hkum hpe KACHIN nga hkam la wa ai madang de du wa sai. Labau hpe atsawm sha n sagawn nna JINGHPAW a malai KACHIN ngu ai gasi hpe galai lang mayu ai ni mung anhte a kata kaw bai nga nga wa sai.

(5) JINGHPAW WUNPAWNG AMYU

Anhte amyu sha ni a labau hpe yu dat yang lai mat wa sai shaning law law kaw nna anhte amyu lakung ni hte kaga amyu ni shada da tsun shaga wa ra ai shaloi, tinang a hkum hpe JINGHPAW & CHYINGHPAW nga nna lang wa ai hpe mu lu nga ai. Dai majaw mung anhte amyu lakung yawng hpe anhte hkrai JINGHPAW ni rai nga ga ai nga nna hkam la lang wa sa ga ai re. Dai majaw ENGLISH prat hta mung anhte JINGHPAW ni nga nna JINGHPAY HPYEN DAP ngu shamying lang wa ai re. Shada myit garan ai lam nnga ai. Myen hte bawng nna shanglawt rau la ai shaloi mung JINGHPAW MUNG DAW ngu mying dai daw la ai hpe myit hkrum mang rum let nga nga wa ai rai nga ai. Rai yang Myen mung shang lawt lu wa ai hpang JINGHPAW MUNG kata hta mung, mung masa hpung ni bai hpaw wa ra nga sai. Dai mung masa hpung ning baw ni gaw mung chying mung shawa lakung ni yawng hpe grau shingyin lu mai ang ai gasi hpe bai tam lang wa sai. Dai shaloi mung masa  hpung ni lang ai gaw JINGHPAW WUNPAWNG HPUNG, JINGHPAW PAWNG YAWNG ngu ai gasi ni hpe lang wa ai hpe mu lu nga sai. Dai kaw nna gaw mung masa hpung ni hta mung, makam masham hpung ni hta mung, kaga kanawn mazum hpung ni hta mung, JINGHPAW WUNPANWG nga nna lang wa sai. JINGHPAW WUNPAWNG ngu ai lachyum gaw JINGHPAW mung kata kaw nga nga ai amyu ru sai kahpu kanau lakung ni yawng lawm ai hpe shabawn nna, shamying da ai rai nga ai. Dai majaw mung anhte JINGHPAW WUNPAWNG mung dan kata kaw e masha law malawng gaw ndai gasi hpe myitdik ai hku ngang ngang kang kang lang wa nga sai. Mung masa hpung ni, makam masham hpung ni, htunghking hpung ni hte amyu sha hpung ni gaw JINGHPAW WUNPAWNG ngu ai gasi hpe amyu sha yawng a gawng malai hku nna lachyum rawng ai hku lang wa nga sai rai.

Ndai zawn rai nna anhte amyu sha lachyum shaleng ai lam ni yawng lawm lu ai lachyum hpe shaleng lang wa ai shaloi, ra sharawng ai lam li loi shai nga ai hpe mu lu nga sai. Ya na zawn li loi shai nga ai hpe lawan ai hku jahkum lang wa na gaw grai ahkyak nga sai. Ndai zawn gasi hpe jawm lang wa ai shaloi lachyum ang ai hku, manu dan ngang kang ai hku, shagrin lang wa ra nga sai.

Ndai zawn gasi hpe sha ngang lang wa ai shaloi, anhte myit yu ra ai lam ni law law kaw nna ahkyak ai lam n kau mi hpe tsun ga nga yang, INDIA mung maga nga ai JINGHPAW ni yawng gaw shanhte a amyu lakung ni yawng hpe tara shang SINGPHO (snr) JINGHPAW nga nna mung dan TARA KANU hta nan tawk bang da nna ngang ngang kang kang shagrin lang da nga sai. Ndsai amyu ni nga ai shara ni yawng hpe mung JINGHPAW lamu ga shara ngu jarit masat lu da nga sai. Bai nna dai shara kaw nga nga ai amyu lakung ni yawng hpe mung JINGHPAW or SINGPHO ngu shamying da nga sai. Dai majaw INDIA mung maga nga ai anhte amyu sha ni a matu gaw Jinghpaw ngu ai shingteng a mying hte n shut n shai shagrin lang wa nga sai rai. Bai kalang mi MIWA mung maga nga ai anhte amyu ni hpe JINGHPAW SU ngu nna mungdan tara kanu hta nan dawk bang shagrin day a nga sai. Dai majaw MIWA mung maga nga ai anhte amyu ni yawng gaw JINGHPAW SU ni hku nna n shut n shai shagrin lang ding yang rai nga na sai. MIWA mung maga e anhte amyu ni gaw ZAIWA lakung hte JINGHPAW lakung ni law malawng rai nga ai hpe mu lu nga ai. Shan hte lang na laika hpe mung JINGHPAW SU laika ngu lang na matu shagrin da ya nga sai. Kaga WUNPAWNG laika, KACHIN laika, PAWNG YAWNG laika ngu nna shagrin da lang na ahkang nnga sai hpe chye lu ai.

Ya bai kalang mi UMA mung dan maga bai gayin yu yu ga nga yang MYEN ni hte rau bawng ai shanglawt rau la ai shani kaw nna mung JINGHPAW MUNGDAW, JINGHPAW LAIKA nga nna shagrin lang wa nga sai. Moi shawng de ka da ai mungdan TARA KANU hta gaw hkrak dawk bang shagrin da nga sai. Ndai zawn mungdan shara kaw nga pra wa ai hta hkan nna dai mungdan shara kaw nga ai amyu lakung ni hpe mung mying shamying shagrin da ai lam rai nga ai. Ndai zawn mung dan hte amyu mying ni hpe shagrin wa ai shaloi, labau masa hpe lang let lachyum sung nna kaja wa nan byin gring ai hpe lang ra nga sai. Mi moi kaw nna ngang kang grin nga sai hpe grau htap htuk ai hku shagrin shangang yang sha, grau kaja htap htuk na rai nga ai. Mi moi kaw nna ngang kang ai hku lu da sai mying ni hpe amyu my tsun htai lai nna, shamat kau ga nga yang ngang kang ai mying nnan mung n lu, shawng kaw nna lu da sai mying mung mat mat rai wa nalam nga ai. Dai majaw anhte amyu lakung ni yawng hpe shalawm lu ai gasi gaw JINGHPAW WUNPAWNG ngu yang htap htuk dik rai nga sai. Ndai mying hpe lang wa ai rai yang mung dan masum kaw nga ai anhte amyu sha ni yawng a mying mung, langai sha rai nna grin nga na re ai. Dai nrai yang mungdan langai hte langai kaw nga ai ni a mying shamying ai lam ni shai wa yang, aten ladaw na wa ai shaloi, amyu mying ni mung gau ngwi ngwi shai mat wa na re. Mying langai sha amyu lakung kaba langai sha, N-gun kaba langai sha rail u na matu gaw grai ahkyak dik rai nga ai.

JINGHPAW WUNPAWNG AMYU SHA NI NGA NNA N-GUN JA DIK AI AMYU LAKUNG KABA LANGAI TAI WA SA GA LAW.

Myu Tsaw Salum